Islamic Economics & Banking

fa نرخ‎ بهره، سودآوری و ریسک ‎‎پذیری: تحلیلی در بانکداری اسلامی ایران Interest Rate, Profitability, and Risk Taking: An Analysis in Islamic Banking in Iran تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">این پژوهش به بررسی آثار نرخ بهره بر سودآوری و ریسک‌پذیری بانک‌ها در چارچوب بانکداری اسلامی ایران طی دوره زمانی ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲ می‌پردازد. بدین منظور، تأثیر نرخ بهره بر شاخص‌های سودآوری شامل بازده دارایی‌ها (ROA)، بازده حقوق صاحبان سهام (ROE) و خالص درآمد بهره‌ای (NII) و همچنین بر شاخص‌های ریسک‌پذیری مشتمل بر نسبت ذخایر زیان اعتباری به کل دارایی‌ها و نسبت کفایت سرمایه مورد ارزیابی قرار گرفته است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از حیث روش‌شناسی، در زمره پژوهش‌های کمی با رویکرد همبستگی بوده و داده‌های مورد نیاز آن به‌صورت آرشیوی از صورت‌های مالی بانک‌های پذیرفته‌شده در بازار سرمایه تهران و آمارهای منتشرشده توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران گردآوری شده است. برای تحلیل داده‌ها از روش داده‌های تابلویی و مدل‌های رگرسیونی چندمتغیره استفاده شده و برآورد مدل‌ها با بهره‌گیری از روش حداقل مربعات تعمیم‌یافته (GLS) انجام شده است. همچنین، آزمون‌های اقتصادسنجی لازم از جمله آزمون مانایی متغیرها به‌منظور اطمینان از اعتبار نتایج اجرا شده است. نتایج تجربی نشان می‌دهد که نرخ بهره تأثیر منفی و معناداری بر بازده دارایی‌ها و خالص درآمد بهره‌ای بانک‌ها دارد، در حالی‌ که اثر آن بر بازده حقوق صاحبان سهام از لحاظ آماری معنادار نیست. در بُعد ریسک‌پذیری، نرخ بهره اثر مثبت و معناداری بر ذخایر زیان اعتباری دارد؛ به‌گونه‌ای که افزایش نرخ بهره با تشدید ریسک نکول تسهیلات اعطایی همراه بوده و بانک‌ها را ناگزیر به افزایش ذخایر زیان اعتباری به‌منظور پوشش ریسک‌های اعتباری می‌سازد. در مقابل، نتایج حاکی از آن است که نرخ بهره اثر معناداری بر نسبت کفایت سرمایه ندارد. به‌طور کلی، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نرخ بهره، علیرغم ماهیت غیرربوی بانکداری اسلامی، همچنان نقش قابل توجهی در کاهش سودآوری و افزایش ریسک‌پذیری بانک‌های اسلامی ایران ایفا می‌کند. نتایج این مطالعه می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای سیاست‌گذاران پولی و مدیران بانکی در راستای بهبود مدیریت ریسک، ارتقای عملکرد سودآوری و تقویت کارایی نظام بانکداری اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.</div> <div style="text-align: justify;">This study examines the effects of interest rates on the profitability and risk-taking behavior of banks within the framework of Iran’s Islamic banking system over the period 2005–2023 (1384–1402 in the Iranian calendar). Specifically, the impact of interest rates on profitability indicators—including Return on Assets (ROA), Return on Equity (ROE), and Net Interest Income (NII)—as well as on risk-taking indicators, including the ratio of loan loss provisions to total assets and the capital adequacy ratio, is analyzed. In terms of objective, this research is applied, and methodologically it is a quantitative correlational study. The required data were collected from archival sources, including the financial statements of banks listed on the Tehran Stock Exchange and statistics published by the Central Bank of the Islamic Republic of Iran. Panel data techniques and multivariate regression models were employed for data analysis, and the models were estimated using the Generalized Least Squares (GLS) method. In addition, necessary econometric tests, including stationarity tests of the variables, were conducted to ensure the validity of the results. The empirical findings indicate that interest rates have a negative and statistically significant effect on banks’ Return on Assets and Net Interest Income, while their effect on Return on Equity is not statistically significant. Regarding risk-taking, interest rates have a positive and significant effect on loan loss provisions, suggesting that increases in interest rates are associated with heightened default risk of granted facilities, thereby compelling banks to increase their loan loss provisions to cover credit risks. In contrast, the results show that interest rates do not have a significant effect on the capital adequacy ratio. Overall, the findings suggest that despite the non-usurious nature of Islamic banking, interest rates continue to play a significant role in reducing profitability and increasing risk-taking in Iranian Islamic banks. The results of this study can serve as a basis for monetary policymakers and bank managers in improving risk management, enhancing profitability performance, and strengthening the efficiency of the Islamic banking system.</div> نرخ بهره, سودآوری, ریسک پذیری Interest rate, profitability, risk-taking 297 311 http://mieaoi.ir/browse.php?a_code=A-10-1722-1&slc_lang=fa&sid=1 Fakhreddin Fakhrehosseini فخرالدین فخرحسینی f_fkm21@yahoo.com 100319475328460015370 100319475328460015370 Yes Associate Professor, Department of Management and Accounting, Ka.c, Islamic Azad University, Karaj, Iran دانشیار، گروه مالی، دانشکده مدیریت، اقتصاد و حسابداری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران Meysam Kaviani میثم کاویانی m_kaviani@iau.ac.ir 100319475328460015371 100319475328460015371 No Assistant Professor, Department of Management and Accounting, Ka.c, Islamic Azad University, Karaj, Iran استادیار، گروه مالی، دانشکده مدیریت، اقتصاد و حسابداری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران yekta mohebi یکتا محبی yektamohebi1379@gmail.com 100319475328460015372 100319475328460015372 No MSc, Financial Management, , Ka.c, Islamic Azad University, Karaj, Iran دانش آموخته کارشناسی ارشد مدیریت مالی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج، البرز، ایران