Islamic Economics & Banking

fa عقود مشارکتی مبتنی بر نظام بانکی بدون ربا و شروط ضمن آن از دیدگاه فقهی و حقوقی Participatory Contracts Based on an Interest-Free Banking System and Their Implied Conditions: A Jurisprudential and Legal Perspective تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">قراردادهای مشارکتی در نظام بانکی بدون ربا، از جمله ابزارهای تخصیص منابع محسوب می‌شوند که بر مبنای شرکت عقدی مالکان سرمایه تنظیم می‌گردند. با وجود استاندارد بودن این قراردادها، درج شروطی یک‌جانبه در آنها موجب نادیده گرفتن حقوق مشتری و چالش‌های فقهی و حقوقی شده است. این مقاله با رویکرد توصیفی–تحلیلی، به بررسی وضعیت عقود مشارکتی و شروط ضمن آن بر اساس مبانی فقه امامیه، حقوق مدنی ایران، و رویه قضایی می‌پردازد. نتایج پژوهش نشان داد که موانعی مانند فقدان تحول فقهی متناسب با نظام بانکی، نبود سازوکارهای اجرایی برای تحقق بانکداری اسلامی، و درج شروط خلاف مقتضای ذات عقد در قراردادها، موجب انحراف از اهداف بانکداری بدون ربا شده است. همچنین، بررسی نمونه قراردادها و رویه قضایی نشان داد که ایراداتی نظیر اعطای تسهیلات نامشروع، سفید امضا بودن فرم‌ها، و پرداخت تسهیلات برای تسویه بدهی قبلی، موجب صدور آرای متفاوت از سوی محاکم شده است. در پایان، الگوی پیشنهادی تفکیک منابع عقود مشارکتی از بانک‌های تجاری و سپردن آن به مؤسسات سرمایه‌گذاری، با هدف پاسخ‌گویی کامل به نیازهای تولید و راه‌اندازی اقتصادی، ارائه شده است. اجرای این الگو مستلزم بازنگری قانون عملیات بانکی بدون ربا و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقهی، حقوقی و اجرایی کشور خواهد بود.  </div> <div style="text-align: justify;">Participatory contracts within the interest-free banking system are considered key instruments for resource allocation, structured upon contractual partnerships between capital owners. Despite their standardized nature, the inclusion of unilateral and inequitable terms in these contracts has led to the neglect of customer rights and raised significant jurisprudential and legal challenges. This study, adopting a descriptive-analytical approach, examines participatory contracts and their implied conditions based on the principles of Imamiyyah jurisprudence, Iranian civil law, and judicial practice. The findings indicate that obstacles such as the lack of jurisprudential evolution in line with modern banking systems, the absence of effective implementation mechanisms for Islamic banking, and the incorporation of terms contrary to the inherent nature of contracts have collectively contributed to deviations from the objectives of interest-free banking. Furthermore, an analysis of sample contracts and judicial rulings reveals critical flaws, including the disbursement of non-compliant facilities, the use of blank signed forms, and the provision of new financing for the settlement of prior debts—factors that have resulted in inconsistent judicial decisions. In conclusion, a proposed model is introduced: the separation of participatory contract funds from commercial banks and their transfer to dedicated investment institutions, aiming to fully meet productive and economic development needs. Implementing this model necessitates a comprehensive revision of the Law on Interest-Free Banking Operations and the effective utilization of the country’s jurisprudential, legal, and executive capacities.  </div> عقود مشارکتی, ربا, سود بانکی, بانکداری اسلامی, شروط ضمن عقد, قراردادهای بانکی, فقه معاملات, حقوق مدنی ایران. Participatory Contracts, Riba (Interest), Bank Interest, Islamic Banking, Implied Contractual Conditions, Banking Contracts, Transaction Jurisprudence, Iranian Civil Law 95 112 http://mieaoi.ir/browse.php?a_code=A-10-1773-1&slc_lang=fa&sid=1 Hossein Eslami حسین اسلامی 4679844086@iau.ir 100319475328460014430 100319475328460014430 No PhD student گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران Sayyed Mahdi Mirdadashi Kari سید مهدی میرداداشی کاری sm.mirdadashi1351@iau.ac.ir 100319475328460014431 100319475328460014431 Yes Associate. گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران (نویسنده مسئول) Ebrahim Delshad ابراهیم دلشاد معارف 0381637883@iau.ir 100319475328460014432 100319475328460014432 No Associate گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران