Islamic Economics & Banking

fa آثار حقوقی عدم مصرف تسهیلات بانکی در موضوع عقد Legal Implications of Misuse of Bank Facilities in Contracts تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">استفاده از عقود شرعی مصرح در قانون عملیات بانکی بدون ربا راهبرد کلان نظام فقهی و حقوقی ایران در راستای ربازدایی از شبکه بانکی بوده است، بااین‌حال وجود پاره‌ای از مشکلات، منجر به چالش جدی در حوزه «انحراف تسهیلات» برای شبکه بانکی کشور شده است. انحراف تسهیلات بانکی که در ادبیات اقتصادی مرتبط با موضوع این مقاله از مصادیق «کژ منشی» به شمار می‌رود، مصرف تسهیلات بانکی خارج‌ازموضوع عقد است. انحراف تسهیلات حالات متعددی اعم از صوری شدن عقود به‌واسطه نبود قصد جدی یا انحراف پس از انعقاد عقد و تخلف از شروط قراردادی را در برمی‌گیرد. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی، ضمن مرور ادبیات مشابه اقتصادی به دسته‌بندی عقود از حیث نحوه انحراف تسهیلات در آن‌ها پرداخته و دنبال پاسخ به این پرسش است که «آثار حقوقی بار شده بر عقد به سبب انحراف تسهیلات از حیث صحت یا بطلان عقد چیست؟» نگارندگان بر این باورند که وضعیت اعتبار عقد می‌تواند بنا به وضعیت قصد طرفین، بطلان یا صحت عقد باشد که در فرض صحت عقد، آثار دیگری به جهت تخلف از شرط ایجاد می‌شود که در جای خود بررسی می‌گردد. نوشتار حاضر به دنبال بررسی فروض مختلف انحراف تسهیلات و وضعیت حقوقی ناشی از آن‌هاست تا نتیجتاً مشخص شود «تکلیف اصل، سود و سایر منافع ناشی از پول در فرض بطلان یا صحت به چه نحوی خواهد بود؟».  از مهم‌ترین نکات حائز اهمیت دراین‌خصوص، مطالبه سود بانکی در فرض بطلان است؛ چراکه مطالبه سود در فرض مذکور منوط بر ماهیت سود بانکی است؛ چراکه چنین سودی در برخی نظرات، ربوی و در برخی دیگر جایگزین کاهش ارزش پول یا جبران منافع مسلم تفویت شده است. ضرورت این پژوهش در شناسایی دقیق قراردادهای بانکی و تحلیل حقوقی تخلفات ناشی از انحراف تسهیلات نهفته است، زیرا عدم شناخت صحیح ماهیت قراردادها به نادرستی، منجر به بطلان عقود و اختلال در نظم تجاری شود.</div> <div style="text-align: justify;">The use of Sharia-compliant contracts, as outlined in the Law on Usury-Free Banking Operations, is a key strategy in Iran’s legal system to eliminate usury. However, challenges such as "banking facilities deviation" have emerged. This deviation, identified as a form of "moral hazard" in economic literature, refers to the misuse of banking facilities for purposes beyond the contract's scope. It includes scenarios like formalized contracts without genuine intent or breaches of conditions after the contract’s conclusion. This article, using a descriptive-analytical method and economic literature review, categorizes contracts based on the types of deviations and addresses the question: "What are the legal implications of banking facilities deviation on the validity of contracts?" The author argues that the validity or voiding of a contract hinges on the parties' intent at its conclusion, with distinct legal consequences for each outcome. The study explores scenarios of banking facilities deviation to clarify the legal disposition of the principal, profit, and other benefits, whether the contract is valid or void. A critical issue is the legitimacy of claiming banking profit when a contract is void. Opinions vary: some view such profit as usurious, while others see it as compensation for inflation or foregone benefits. The necessity of this research lies in the precise identification of banking contracts and the legal analysis of breaches resulting from the diversion of loan facilities, as an incorrect understanding of the contracts' nature may erroneously lead to the invalidation of contracts and disruption of commercial order.</div> بانکداری اسلامی, انحراف تسهیلات, حقوق بانکی, حقوق تعهدات. Banking law, Islamic banking, Facility deviation, Contractual liability, Concept of damage, Banking supervision. 37 55 http://mieaoi.ir/browse.php?a_code=A-10-1614-1&slc_lang=fa&sid=1 m s احمد صابری مجد ahmad.saberimajd@sbu.ac.ir 100319475328460014667 100319475328460014667 Yes Assistant Professor Shahid Beheshti University, Tehran, Iran استادیار دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران a s محمد امین صفرزاده ma.safarzadeh@isu.ac.ir 100319475328460014668 100319475328460014668 No دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران m s معظمه صفرزاده m.safarzade@gmail.com 100319475328460014669 100319475328460014669 No m گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران