1- گروه حسابداری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران 2- گروه حسابداری، واحد ملکلن، دانشگاه آزاد اسلامی، ملکان، ایران ، mehdi.mab@iau.ac.ir 3- گروه حسابداری، واحد صوفیان، دانشگاه آزاد اسلامی، صوفیان، ایران
چکیده: (6 مشاهده)
این پژوهش در نقطه تلاقی ادبیات تقلب مالیاتی و رویکردهای ساختاری ـ زمینه‌ای در تحلیل رفتارهای اقتصادی منحرف قرار می‌گیرد و می‌کوشد فهمی چندسطحی و زمینه‌مند از ریسک تقلب در بستر خاص نظام مالیاتی ایران ارائه کند. در سطح نظری، تلاش شده است از سیطره تبیین‌های صرفاً فردمحور فراتر رفته و منطق تولید ریسک تقلب در پیوند میان ساختار، زمینه و راهبرد بازتعریف شود. در این رساله، با هدف طراحی و تبیین الگویی ترکیبی برای تحلیل ریسک تقلب مالیاتی در سازمان امور مالیاتی ایران، از رویکرد آمیخته اکتشافی ـ تبیینی استفاده شده است. در گام نخست، با به‌کارگیری نظریه داده‌بنیاد و مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته عمیق با مدیران، ممیزان و خبرگان، مقوله‌های اصلی مؤثر بر تقلب مالیاتی استخراج شد. نتایج کدگذاری باز، محوری و انتخابی نشان داد که «فشارهای ساختاری» (نهادی، قانونی، فناوری و عملکردی) و «شرایط زمینه‌ای» (ساختار و فرهنگ سازمانی، پیچیدگی و ابهام مقررات، کیفیت زیرساخت اطلاعاتی) بستر مولد ریسک تقلب را شکل می‌دهند و با جهت‌دهی به «راهبردهای کنشگران» (انطباقی، فرصت‌جویانه و خنثی‌سازی) به پیامدهای فردی، سازمانی و نهادی منجر می‌شوند. اعتبار و اعتمادپذیری داده‌های کیفی از طریق مقایسه مستمر، بازبینی مشارکت‌کنندگان و نگهداری ردپای پژوهشی تضمین شد. در گام دوم، بر مبنای مقوله‌های کیفی، پرسشنامه‌ای توسعه و داده‌ها از ذی‌نفعان منتخب گردآوری و مدل مفهومی با معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) آزمون شد. یافته‌ها نشان داد فشارهای ساختاری اثری معنادار و قوی بر ریسک و راهبردهای تقلب دارد و شرایط زمینه‌ای نیز به‌طور مستقیم راهبردها را تبیین می‌کند؛ در حالی‌که نقش تعدیل‌گری جهت‌گیری مدیریتی معنادار نشد و ریسک، بیش از آن‌که منبع علّی مستقل باشد، برساختی بازتابی از برهم‌کنش فشار و زمینه ظاهر شد. الگوی ترکیبی نهایی، ریسک تقلب مالیاتی را پیامدی پویا از تعامل ساختار، زمینه و راهبرد دانسته و ضمن نقد کفایت الگوهای کلاسیک، دلالت‌های سیاستی روشنی برای اصلاح ساختارها، کاهش فرصت‌های تقلب و ارتقای تمکین مالیاتی ارائه می‌کند.
